یکشنبه، 29 دی 1398 | 2020 Sunday 19 ,January  
نگاه ایران: قدیسه سرخه ای گفت: بعد از رحلت (حاج آقا) آیت الله مهدوی کنی زندگی بر من خیلی سخت می گذرد وقتی برای بازدید خدمت رهبرمعظم انقلاب رفتیم، فرمودند: اگر آقای مهدوی را دوست دارید، راه ایشان را بهتر و بیشتر ادامه بدهید.

فارس نوشت:گفت و شنودی اینچنین مبسوط با همسر آیت الله مهدوی کنی آن هم پس از یک سال از رحلت آن بزرگوار، می تواند جالب و خواندنی باشد. به خصوص آنکه این بانوی گرامی تاکنون،کمتر به مصاحبه ای رضایت داده و تاکنون نیز خاطرات زندگی عاشقانه با همسر را ناگفته گذارده است. از منظر راقم،محتوای این گپ وگفت طولانی به گونه ای هست که ما را از هرگونه توضیحی مستغنی بدارد. تنها می ماند سپاس فراوان از بانو قدسیه سرخه ای که این گفت وشنود را پذیرفتند و پس از گفت وگو نیز متن آن را مورد بازبینی قرار دادند.

*نحوه آشنایی سرکارعالی باخانواده آیت الله مهدوی کنی ونیز خود ایشان، به چه شکل بود؟چه عامل یا عواملی موجب شد که خانواده سرکار با خانواده ایشان آشنا شوند و نهایتا این ازدواج انجام شود؟

من قدسیه سرخه ای هستم. حدود دوازده ساله بودم که به منزل حاج آقا آمدم. حدود چهل سال قبل از ازدواج ما، رسم بودکه با کشتی به مکه می رفتند و پدر حاج آقا و پدرم مرحوم آیت الله حاج شیخ زین العابدین سرخه ای، در کشتی با هم آشنا می شوند. سفر به مکه سه ماه طول می کشید. بسیاری از خصوصیات اخلاقی آنها شبیه هم بود. پدر حاج آقا، از بزرگان قریه کن بودند و در آن سفر شیفته منش و رفتار پدرم می شوند و از آن موقع، دوستی شان آغازمی شود. البته من خواهرهای بزرگ تر از خودم هم داشتم. خانواده ایشان ،از همان موقع می خواستند برای پسرهای بزرگ ترشانف یک دختر از خانواده ما بگیرند. هیچ یک از پسرهایشان در آن موقع روحانی نبودند تا اینکه نهایتا، نوبت به حاج آقا رسید و برای خواستگاری بنده آمدند. شاید یازده سال و سه چهار ماه داشتم! دو سه ماه از کلاس ششم ام گذشته بود که خواستگاری کردند و آن موقع از نظرعلاقه به درس و سن کمی که داشتم، به شدت مخالف بودم. مخصوصاً اینکه فکر می کردم ممکن است مرا به قم ببرند و البته پدرم شرط کرده بودند که مرا به راه دور نبرند. شاید تمام اقوام و بستگان نزدیکم میل نداشتند به این کوچکی ازدواج کنم و ترجیح می دادند درسم را بخوانم، ولی مخصوصاً مادرم خیلی حاج آقا را دوست داشت و می گفتند: آن موقعی که ما به کن می رفتیم و ایشان می آمد، خیلی نوجوان خوبی بود، او را از آن موقع می شناسم که خیلی جوان مؤدب و سنگینی بود. شاید حاج آقا در آن موقعی که مادرم می گفتند، چهارده پانزده ساله بودند، شاید هم کمتر. پدرم هم می گفتند: به نظر می آید این ازدواج خیلی خوب است و به صلاح هر دو خانواده است؛ چون دخترمان را به خانواده ای که از قبل می شناسیم می دهیم؛ ولی مخالفت من ادامه داشت، به طوری که روزی به من گفتند: لباس مرتب بپوش، چون مجلسی هست و مهمان آمده است، سخت ناراحت شدم! پدر و مادر و خانواده آقای مهدوی کنی به منزل ما آمد و رفت خانوادگی داشتند. به من گفتند: قرار است از کن مهمان بیاید. دیدم دارند لباسم را عوض و بدل می کنند و پرسیدم: «موضوع از چه قرار است؟» جواب دادند: «می خواهیم شما را نامزد کنیم!» خیلی از این بابت ناراحت شدم و بسیار گریه کردم و گفتم: «نه ایشان را می خواهم و نه الان ازدواج می کنم!» بالاخره هم جوری وارد اتاق شدم که اینها از من خوششان نیاید! گریه کرده و با اوقات تلخ در مجلس رفتم، یعنی در حقیقت مرا بردند! آنها واقعاً خیلی برای خانواده ما احترام قایل بودند. انگشتری و لباسی آورده بودند، ولی همچنان گریه می کردم و ناراحتی های خودم را ابراز می کردم. می گفتند: درس ات را می خوانی و مشکلی نداری، اما نمی توانستند مرا آرام کنند. تقریباً یک ماه طول کشید که برای ما عقدکنان گرفتند. در عقدکنان هم تا زمانی که به آرایشگاه رفتم و لباس پوشیدم و مرا برای مجلس عقدکنان آماده   کردند، ناراحت بودم و گریه می کردم.البته خیلی کوچک بودم. یازده سال و چند ماه، خیلی سن کمی بود.

*مسئله هم ناگهانی پیش آمده بود.اینطور نیست؟

بله، شاید اصلاً حال و هوای ازدواج در ذهنم نیامده بود. سر عقد که شد، مرحوم پدرم، یکی از بستگان خودمان به نام آیت الله سید محمدصادق لواسانی - که پسرعموی مادرم و از دوستان خیلی نزدیک امام بودند و تا اواخر عمر امام هم دوستی شان ادامه داشت و همچنین از نظر خانوادگی خیلی به ما اظهار محبت می کردند- را فرستادند که خطبه عقد را بخوانند. در لحظه ای که ایشان خطبه عقد را خواندند، احساس کردم دارم عوض می شوم و حالت های تازه ای به من دست داده بود! بعد از عقد که خود حاج آقا وارد اتاق شدند، انگار ورق برگشت...

*آرام شدید؟

نه، می توانم بگویم عاشق شدم!فقط می توانم این جمله را  بگویم! نمی دانم چه بگویم؟ ازدواجی بود الهی. همه این را تا همین اواخر عمر حاج آقا هم مشاهده کردند و به آن اذعان دارند. می دانند که در زندگی ما عاشقی بود. صحبت یک زندگی عادی نبود [به گریه می افتد] به یکباره ورقم برگشت! نمی دانم حاج آقا از کجا فهمیده بودند که چندان میلی به ازدواج ندارم، به همین دلیل بعدها چندین بار خطبه عقد مرا خواندند که یقین کنند این عقد درست است و من راضی بوده ام و هر بار هم، بیش از گذشته اظهار رضایت می کردم، چون در همان مجلس عقد، ناگهان ورقم برگشت. نمی دانم لطف خدا بود؟ دعای پدر و مادرم بود؟ نمی دانم، اما این عشق تا آخر زندگی ایشان ادامه داشت.

*با ایشان صحبت که کردید؟یا قبل از هرسخنی این اتفاق افتاد؟

هنوز به صحبت   نرسیده بود! همین که وارد اتاق شدند، نمی دانم چه شد؟ ابهت ایشان بود؟ نمی دانم. نه اینکه تصور کنید، چون بچه بودم این احساس در من به وجود آمد، حتی تا آخر حیات ایشان هم این محبت ادامه داشت. محبت عجیبی بود. همه اطلاع دارند که با وجود و حضور حاج آقا، هیچ از مشکلات زندگی برایم دشوار نبود.

*خاطره خاصی از مراسم ازدواجتان به یادتان هست؟

در حالی که هم پدر حاج آقا و هم پدرم هر دو از سرشناس های تهران بودند، مراسم را بسیار ساده گرفتند. پدرم آیت الله سرخه ای در محله امامزاده یحیی از افراد معروف بودند، ولی واقعاً هیچ شرطی نگذاشتند که مثلاً این کار را بکنید یا این چیز را بخرید،ابداً! آنها هم شاید به رسم کنی ها خیلی کم گذاشتند، ولی اگر هم کاری کردند، خود پدر و مادر و خواهرهای حاج آقا می کردند، و الا من و حاج آقا دیگر در این عوالم نبودیم که این چیزها برایمان مهم باشد. پدرم می گفتند: هر چیزی هم کم باشد، خودشان در زندگی جبران می کنند. این را هم نمی گفتند که: من می خرم، می گفتند :از این به بعد خودشان با هم در زندگی راه می آیند و کمبودها را برطرف می کنند.

**حتی لباس عروسی را از یکی از اقوام گرفتیم

خاطره های آن موقع که زیاد است، ولی نکته جالب این بود که خواستند در منزل قدیمی پدرم که بسیار بزرگ هم بود، جشن بگیرند. همه شخصیت های علمی و بزرگان تهران هم در مجلس عروسی ما شرکت کردند، چون پدرم در آن زمان، در محله امامزاده یحیی، چهره شاخصی بودند و مردم خیلی به ایشان علاقه داشتند، مخصوصاً که عروس بچه سال هم بود و خبر پیچیده بود که او را به یک روحانی داده اند. آن موقع ها حاج آقا طلبه بودند و این خیلی برای مردم مهم بود، به همین دلیل خیلی ها به مجلس ما آمدند. مثلاً مادرم به رسم زن ها که بیشتر در این چیزها تقید دارند، می گفتند: صندلی کم داریم! پدرم می گفتند: مهم نیست، نصف مردم روی زمین بنشینند، نصف روی صندلی! واقعاً این چیزها برایشان مهم نبود. ما حتی لباس عروسی را از یکی از اقوام گرفتیم، در حالی که هم وضع پدرم خوب بود، هم وضع پدر حاج آقا. برایمان این چیزها مهم نبود که خیلی روی اینها تمرکز کنیم. اگر خانواده، خودشان دوست داشتند، کارهایی را انجام می دادند. من که هیچ شرطی نداشتم. حاج آقا را هم می دانستم که خودش مالی ندارد و هر چه هست، از پدر و مادرایشان است.

چیزی که حاج آقا را خیلی ناراحت می کرد و هر وقت صحبت عروسی دخترهای خودمان می شد، این را می گفتند،این بود که پدرم(پدر خان حاج آقا) سختگیری می کردند که داماد نباید به خانه ما بیاید و برود، چون در خانه دخترهای دیگر هم داشتیم

*اتفاق خاصی هم در مراسم شما افتاد؟

نه، حرف خاصی نبود. دو خانواده راحت با هم کنار می آمدند. چیزی که حاج آقا را خیلی ناراحت می کرد و هر وقت صحبت عروسی دخترهای خودمان می شد، این را می گفتند،این بود که پدرم سختگیری می کردند که داماد نباید به خانه ما بیاید و برود، چون در خانه دخترهای دیگر هم داشتیم . ایشان درآن دوره، با اینکه دور بودند، برایم نامه های قشنگی می نوشتند که من یکی از نامه های ایشان را در برنامه جشن ازدواجی که در اینجا ـ دانشگاه امام صادق(ع) ـ برای دخترها گرفته بودیم، خواندم و نوع خطاب ها، صحبت ها و محبت هایشان خیلی برای همه جالب بود. اینکه از کجا شروع و چگونه نامه را تمام کنند، خیلی جالب بود. بین مان نامه زیاد رد و بدل شد، ولی حاج آقا این گلایه را داشتند که پدرم زیاد سختگیری می کردند و اجازه نمی دادند ایشان به منزل ما بیایند و تقریباً در طول نه ماهی که دوران عقد ما طول کشید، شاید حاج آقا سه چهار بار به منزل ما آمدند که آن را هم مادرم بیشتر واسطه می شدند که ایشان بتوانند بیایند. آن هم با ترس و اضطراب و اینکه اگر پدرم بفهمند ناراحت می شوند.

*آشنایی تان، یعنی مراسم بله برون در چه سالی بود؟

ایشان در بله برون نیامدند، ولی بعد از اینکه عقد انجام شد آمدند. سال 1337 بود. خواستگاری و بقیه برنامه ها در همان سال 37 انجام شد. بعد هم سه چهار ماهی تهران بودیم و سپس به قم رفتیم که ایشان بقیه درسشان را ادامه بدهند.

*برایتان سخت نبود که از پدر و مادرتان جدا شدید؟

خیلی سخت بود و در اینجا،واقعاً فداکاری حاج آقا بود که جای خالی آنها را پر می کردند. آن روزها رفت و آمد از قم به تهران سخت بود. مثل حالا نبود که دو ساعته می روند و برمی گردند . ایشان ماهی یک بار، مرا به تهران می آوردند که با خانواده دیدار کنم.

چند روزی بودیم یا مرا در منزل پدرمی گذاشتند و خودشان به قم می رفتند و دو باره می آمدند و مرامی بردندیا باهم برمی گشتیم. برایم سخت بود، ولی واقعاً در کنار حاج آقا بودن کمبود خانواده را پر می کرد. همان موقع دو باره درس خواندن را شروع کردم، یعنی هیچ تعطیلی در درسم پیش نیامد. می توانم بگویم در تمام طول زندگی یا درس خواندم یا درس دادم یا در برنامه های تحصیلی فرزندانم پا به پای آنها، در همه جا شرکت کردم.

*همسر شما درآن مقطع، سن زیادی نداشتند و طلبه بودند. شما هم که خیلی سن کمی داشتید. ایشان چگونه توانستند شما را دراین زندگی مجاب و دلتنگی هایتان را کمتر کنند؟

این خیلی مهم است. در دانشگاه به دختران دانشجو، این نکته را خیلی عرض می کنم  که: مرد واقعاً باید بداند چگونه با زن رفتار کند، مخصوصاً  اینکه در اوایل زندگی چه کند که مثل من، زن همه چیزش را به پای آن مرد بریزد! این نوع رفتار حاج آقا بود که تا آخر عمر، به هر جایی که می رفتیم و در هر کشور و مکانی که بودیم، نوع تربیتشان اثر خاصی در اطرافیانشان می گذاشت.همه به نوعی،به ایشان علاقمند می شدند.

**زندگی عاشقانه ما در تربیت بچه تاثیر زیادی داشت

*می شود در چند کلمه بگویید منظورتان از این نوع رفتار چیست؟

گذشت و ایثارشدید! در آن عالم بچگی اگر متوجه می شدند غذایی را دوست دارم،سر سفره قسمت بهترش را طرف من می گذاشتند. اگر در نوع لباس بود و مثلاً پول کمی داشتیم، همیشه ایشان می خواستندتا من لباس بخرم و ازخرید برای خودشان صرف نظر می کردند. اگر می خواستیم جایی برویم، همیشه احترام و اول مرا تعارف می کردند و در آن عالم بچگی برای انسان خیلی مهم است که برای انسان احترام قایل شوند و این نوع رفتارهای ایشان، مخصوصاً در اوایل آشنایی ها، به شخصیت افراد شکل می داد و آنها را شیفته می کرد. در رفتار با بچه ها هم همین طور بود. زندگی ما در حقیقت مثل مراد و مریدی و عاشق و معشوقی بود و این خیلی در تربیت بچه ها اهمیت داشت.

ایشان در مسافرت ها و لواینکه وقت نداشتند و کار داشتند، اگر اصرار داشتیم که به جاهایی  برویم، برنامه هایشان رابه گونه ای تنظیم می کردند که بتوانند مارا همراهی کنند.حتی دراین اواخر که چندان نمی توانستند با ماهمراهی کنند و مریض بودند،مشهدکه رفتیم،بازهم محور اصلی بودند. ایشان بودند و من و بچه ها بودیم و همه دلخوشی ما این بود که در جایی که هستیم یا کاری که می کنیم، حاج آقا حضور دارندوشاهد آن هستند.

*وقتی سن انسان کم است ووارد یک زندگی می شود، امکان دارد کاری را انجام بدهد که از نظر همسرش نادرست باشد.از اینگونه موارد،چیزی به خاطر دارید؟

تمام سعی خودم را می کردم که چنین اتفاقی نیفتد. نمی خواهم اینها را بگویم، چون می خواهم در باره حاج آقا صحبت کنم، ولی کسانی که یک مقداری موشکافانه زندگی ما را نگاه می کردند، بخشی از مسائل را مدیون ایثارگری های خود من هم می دانستند. سخت است اینها را بگویم، چون دلم نمی خواهد از خودم چیزی بگویم. روحیه این چنینی ندارم، اما در مقابل ایشان، واقعاً سلم و راضی بودم، ناراحت نبودم و حرف ها و کارهایشان را دوست داشتم. در همان عالم بچگی دوست داشتم کاری بکنم که ایشان دوست داشته باشند و به همین جهت مراقب بودم کارهایی را که ایشان دوست داشتند، انجام بدهم. مثلاً ایشان بسیار مهمان دوست بودند و خیلی وقت ها سرزده و بدون دعوت قبلی مهمان به خانه می آوردند.به ایشان می گفتم: من برای دو نفر غذا درست کرده ام و شما یکمرتبه پنج نفر را همراهتان می آورید!دلم می خواهد خیلی پذیرایی کنم و ناراحتی ام به خاطر این است که نمی توانم آن طور که دلم می خواهد، پذیرایی کنم. با هم قرار گذاشتیم مثلاً هفته ای دو یا سه روز، همراه خودشان مهمان بیاورند. حالا اگر غذا آبگوشت یا نان و پنیر بود، فوراً تخم مرغی چیزی اضافه می کردم و از اینکه مهمان می آمد و پذیرایی می کردم، نه تنها ناراحت نمی شدم که خوشحال هم بودم. این نمونه ای از رفتارهایی بود که ایشان دوست داشتند، یعنی همیشه در خانه ما باز بود و همیشه هم مهمان داشتیم.البته فامیل ها، بیشتر به خانه ما می آمدند و جمع می شدند که تا حالا هم ادامه دارد. پدرم هم همین طور بودند.به هرحال وقتی  نوع برخورد حاج آقا را می دیدم، سعی داشتم کارهایی را که ایشان دوست دارند انجام بدهم.

*رفتارشما در حضور فرزندان چگونه بود؟ چون آنها از رفتار پدر و مادر الگو می گیرند، چیزی که متأسفانه امروز در بسیاری از خانواده ها رعایت نمی شود؟

خوشبختانه بچه ها راه ما را دنبال کردند. هم از نظر برنامه زندگی در خانه و خانواده و بعد هم در الگوگیری در زمینه کارهای فرهنگی شان، راه ما را ادامه دادند و این چیزی جز عقیده و ایمان نیست.

بچه ها هم پدرشان و هم مرا قبول داشتند. هیچ وقت جلوی بچه ها بحث و برخوردی نداشتیم.البته پشت سر هم همین طور بود. همیشه به تفاهم می رسیدیم، در حالی که خیلی جاها هم تفاوت داشتیم. ایشان خیلی راحت زندگی می کردند و هیچ قیدی، مخصوصاً برای خودشان نداشتند. البته شایدمن ایمان ایشان را نداشتم و خیلی مثل ایشان نبودم، اما هیچ وقت با هم بحث و درگیری ای- که بچه ها کمترین احساس ناراحتی کنند- نداشتیم. بچه ها عاشق پدر و مادرشان بودند و در زندگی مان،در هر جا و در هر شرایطی که بودیم، عاشق هم بودیم.البته خیلی زندگی های سخت و فراز و نشیب های دشواری را از سر گذراندیم. بالاخره در دوران مبارزات حاج آقا، برنامه های زندان و تبعید ونیز مشکلات بعد از انقلاب ایشان،همیشه وجود داشت. فشارهای روحی و سیاسی ایشان زیاد بود و همه می دانند شاید کسی که کامل یار و همدم ایشان بود، خود من بودم. در تمام سختی ها، مشکلات و بیماری های ایشان، در کنارشان بودم. بیماری اخیر را که همه دیدند، ولی قبلاً پیش می آمد که مثلاً در C.C.U پنج شب و پنج روز غیر از وقت نماز، تمام مدت روی صندلی در کنار ایشان می نشستم که ایشان هر بار چشمشان را باز می کنند، ببینند تنها نیستند و من در کنارشان هستم. در مسافرت ها وقتی مشکلی پیش می آمد، با وجود اینکه مردها خیلی ابراز نمی کنند، ولی همه می دانستند و می گفتند: خانمشان را بگویید بیاید.چند سال قبل در لبنان، که از طرف رهبری برای تشییع جنازه مرحوم شیخ محمدمهدی شمس الدین رفته بودند و در اثر دیدن «زندان خیام» و شکنجه ها، مشکلی قلبی برایشان پیش آمده بود، فوراً گفتند: دنبال خانمشان بفرستید! وقتی خبر را شنیدم، حس کردم دیگر تمام کردم و انگار قلبم ایستاد! چون فکر کردم ایشان در آنجا از دست رفته اند! یا مثلاً سالها قبل از آن و در دوران رژیم گذشته که درزندان  بودند، ایشان در آن طرف دیوارهای زندان رنج می کشیدند و من این طرف و دل همه سربازها و مأمورها برای من و فرزندانم می سوخت! چون واقعاً پر و بال می زدیم تا  شاید بتوانیم ایشان را ببینیم.

*از خاطرات خوش اوایل زندگی خود نیز مواردی را بیان بفرمایید.از مسافرت ها ویا فرصت هایی که برای تفریحات خانوادگی پیش می آمد؟

درآن دوران هم ،مسافرت های خیلی خوبی داشتیم که در آنها خیلی به ما خوش می گذشت. سوریه که رفته بودیم، در یک زیرزمین که هفت هشت ده تا پله می خورد و پایین می رفت، اقامت کردیم و یک چراغ کوچک خوراک پزی گرفتیم و کمی برنج و گوجه تهیه کردیم و غذا پختیم.

با این همه نمی توانم برایتان توصیف کنم که چقدر به ما خوش گذشت و از همان زندگی لذت می بردیم، در حالی که هیچ کدام از خانواده های فقیر نبودیم. هم پدر ایشان در کن وضعیت مالی خوبی داشتند و در محدوده خودشان معروف بودند و هم پدر من وضع مالی بسیار خوبی داشتند، اما آموخته بودیم که باید روی پای خودمان بایستیم، همان طور که در برنامه دانشگاه و جاهای دیگر همین رویه ادامه داشت. همیشه از صفر شروع کردیم و همیشه این زجرها و ناراحتی ها، برایم شیرینی داشت. مثلاً از اینکه موفق شدیم در سوریه به زیارت برویم  و یا اینکه موفق شدیم در اینجا دانشگاه احداث کنیم. همیشه به مقصد رسیدن برایم شیرینی داشت. همه برنامه های زندگی مان را شیرین می دیدم و حال آنکه همه آنها با سختی توأم بود.

*نگاه ایشان به مقوله «ازدواج فرزندان» چگونه بود؟با عنایت به اینکه تمامی آنها پس از پیروزی انقلاب ودردوران مشغله فراوان ایشان متاهل شدند؟

در این باره  که خاطرات که خیلی زیاد هستند. یکی از آنها عروسی دختر اولم بود. اوایل انقلاب و موسم کمبودها بود و ایشان وزیر کشور بودند. درآن مقطع، ما در خانه خیابان سرباز (عشرت آباد قدیم) می نشستیم. یک خانه دو طبقه 190 متری بود. گفتند: قرار است آقای انصاریان برای خواستگاری به منزل ما بیایند. پیش حاج آقا رفته و ایشان هم گفته بودند: باید بیایید خانه و صحبت کنید. آمدند به خانه تا صحبت کنند.در آغاز رسیدن میهمانان،حاج آقا نبودند و در وزارتخانه بودند. بعد به خانه آمدند و گفتند: اول نماز بخوانیم. ایشان اگر سرشان می رفت، امکان نداشت نماز اول وقت را از دست بدهند! هرگز ندیدم نماز سر وقت ایشان ترک شود و همیشه هم به جماعت بود. ایشان با مردها در طبقه بالا به صورت جماعت خواندند. حاج آقا بعد از نماز پایین آمدند و مرا صدا زدند و گفتند: «حاج خانم! بیایید.» رفتم و گفتند: مثل اینکه اینها می خواهند حلقه دست دختر کنند. گفتم: هیچ کس اینجا نیست، حتی مادرم هم نیستند. گفتند: ان شاءالله بعداً این برنامه ها را انجام می دهیم، مسئله ای نیست. گفتم:نه عروس آمادگی دارد و نه ما آمادگی داریم! من هم بچه اولم بود که می خواستم شوهر بدهم. سه تا فرزند که بیشتر ندارم. دو دختر و یک پسر. گفتند: اگر می خواهید خدا رضایت داشته باشد، آسان بگیرید. همین که رضایت حاج آقا را دیدم، نه من حرفی زدم و نه دخترم ـ که هجده ساله بود و روی حرف حاج آقا حرفی نزد و شرایطی نگذاشتیم. فقط یادم هست وقتی خواستند صیغه عقد را بخوانند، با هر دو دختر و دامادهایم شرط کردم: اگر بخواهند درس بخوانند یا تدریس کنند، مانعی نباشد و هر دو داماد قبول کردند. این خاطره بسیار جالبی بود که ایشان درحالی که وزیر کشور بودند ،در آن مشغله های عجیب و غریب اول انقلاب به خانه آمدند و مراسم خواستگاری انجام شد و دو باره با عجله به وزارتخانه برگشتند و ما و این سه بچه در خانه ماندیم! مسئله به همین سادگی تمام شد. وقتی حاج آقا می گفتند: مورد خوبی است، آن قدر حرف ایشان را قبول داشتیم که بحثی نمی کردیم!

بعد که خواستیم در منزل مراسمی بگیریم، ایشان شرطی نمی گذاشتند که مثلاً فقط یک جور غذا باشد. در این گونه موارد تصمیم کاملاً با خود ما بود و ایشان اصراری نداشتند که چه کنید و چه نکنید. در مورد لباس عروسی، خود من از یکی از دوستان لباس گرفتم و پوشید، والا خودش اصراری نداشت. می خواهم بگویم هم در حد متعارف لباس تهیه می کردیم و هم هزینه سنگین نمی کردیم . ایشان هم مثل بعضی ها سختگیری نمی کردند که حرف،حرف خودشان باشد. ابداً در این گونه مسائل دخالت نمی کردند. اگر هم یک وقتی کسی حرفی می زد، از ما پشتیبانی می کردند و می گفتند: این مسائل مربوط به خانم هاست، رسومی بین زن ها هست و دوست دارند انجام بدهند و مانع نمی شوم، اگر می خواهند مجلسی هم بگیرند حرفی ندارم!

*پس سخن و تصمیم شما را خیلی قبول داشتند؟

بیش از اندازه هم قبول داشتند! و این اواخر که بیشتر هم به این رسیده بودند.

*ملاک هایشان برای انتخاب همسر برای فرزندانشان چه بود؟ اول خودشان داماد را می دیدند؟

بله، اول می گفتند: پسر بیاید و من او را ببینم. ملاک اصلی برای ایشان، تدین خانواده بود. روی پسر هم خیلی حساب نمی کردند. می گفتند: اول خانواده را در نظر بگیرید و ببینید آن پسر در کجا تربیت شده است؟ خانواده خیلی برایشان مهم بود و حال آنکه شاید خیلی سرشناس هم نبودند، ولی وقتی پرس وجو می کردند، می گفتند: که این فرد در شهر و محل خودش ،آدم موجهی است، خانواده متدینی هستند و واقعاً اهل نماز و دعا هستند و با شناختی که از خانواده انصاریان داشتند و همین طور داماد دوم ما، آقای میرلوحی -که از دانشجویان دانشگاه خودمان بودند-قبول کردند. البته به ظاهرخواستگار هم، هم من و هم ایشان توجه می کردیم که از نظر ظاهر و تیپ، شلو غ پلوغ نباشد و منظم، تمیز و آراسته باشند. حاج آقا خودشان هم تا روز آخر،بسیار آراسته و تمیز بودند و خیلی به تمیزی، نظم و آراستگی توصیه و همیشه انتقاد می کردند که مثلا : چرا برخی اصلاح نمی کنند و مرتب و منظم نیستند، چون خودشان خیلی مقید و همیشه منظم بودند، یعنی روی این موضوع همیشه تکیه داشتند. به نظم و پاکیزگی در زندگی، خیلی دقت می کردند.

 

 

*در مورد انتخاب عروس چطور؟

در مورد عروس هم شناخت خانواده خیلی مهم بود.البته من برای خواستگاری، یکی دو جا بیشتر نرفتم، ولی وقتی می خواستم بروم، می گفتند: من این آقا را می شناسم، خانواده خوبی هستند، سابقه خوبی دارند، متدین هستند و روی فرهنگ خانواده و تدین آنها خیلی حساب می کردند. وقتی برای خواستگاری دختر آقای شهیدی رفتیم، به من گفتند: ما خانواده آقای رسولی، پدربزرگ عروس را می شناسیم، خانواده ای هستند که خدمت امام و رهبری بوده اند،ازآنها شناخت داریم، خانواده خوبی هستند... ما هم کم و بیش آمد و رفت خانوادگی داشتیم. عروس ما هم آن موقع خیلی کم سن و کلاس سوم راهنمایی بود!البته ایشان را درست ندیده بودم و وقتی برای خواستگاری رفتیم، ایشان را دیدم. اگر هم قبلا دیده بودم، به عنوان اینکه بچه است، توجهی به او نکرده بودم. به هرحال،هر دوی ما روی خانواده مصرّ بودیم. الان هم عقیده ام این است و در کارهای تربیتی هم به این مثل معروف اشاره می کنم که می گویند: وقتی می خواهی دختری را بگیری، اول ببین خانواده اش چطور است. خیلی هم روی مسائل سیاسی زوم نمی کردیم. البته مخالف انقلاب نبودن برایمان مهم بود، ولی اینکه در چه حزب و گروهی است، برایمان اهمیت نداشت، بلکه فقط اگر تدین داشتند و می توانستند با برنامه های دینی ما کنار بیایند، کافی بود .البته پس از این مرحله، آنها هم روی عقیده ای که به حاج آقا پیدا می کردند، همان راه سیاسی حاج آقا و همانی را که ایشان می پذیرفتند، دوست داشتند، یعنی درمرحله دوم تربیت شکل می گرفتند، والا این طور نبود که در مرحله اول دنبال کسانی برویم که از نظر سیاسی صد در صد خط فکری ما را داشته باشند. نه، این نبود. فقط دنبال این بودیم که تدین داشته باشند. الان هم وقتی برای مشورت با من می آیند، می گویم:دراین باره، خانواده حرف اول را می زند، چون خواهی نخواهی رفتارفرزند، به نوع تربیتش برمی گردد. اگر درست تربیت شده باشد، اگر اشکالاتی هم داشته باشد، رفع می شود، ولی اگر در خانواده ای هیچ ارزشی مطرح نبوده و تربیتی شکل نگرفته ، آن فرزند قدرت پذیرش هیچ رفتاری را ندارد. در گزینش دانشجو هم عرض می کنم دانشجویی را بگیرید که آمادگی پذیرش داشته باشد. بچه اول باید ساکت بنشیند تا بشود چیزی را به او یاد داد. بچه ای که دائماً بالا و پایین می پرد، اگر به او شکلات هم بدهید، ساکت نمی نشیند که به او چیزی را یاد بدهید،بنابراین فایده ندارد. اول باید بچه را آرام کنید و بعد با او صحبت های منطقی بکنید و این اتفاق می افتاد.

*شیوه تربیتی فرزندان خودتان هم به همین شکل بود؟ در این باره از چه روش هایی استفاده می کردید؟

بله، در این مورد هم، رفتار بسیارمؤثر است. در شیوه های حضرت رسول(ص) هم اگر دقت کنید، بیشتر رفتارشان دیگران را جذب می کرد. یکی از خصوصیات حاج آقا هم همین بود که رفتارهایشان آدم ها را می ساخت. در دانشگاه و جاهای دیگر، واقعاً راست می گفتند. یک وقتی که می خواستند از کسی تعریف کنند می گفتند: به روز جزا اعتقاد دارد و قیامت را باور کرده است! حاج آقا واقعاً از کسانی بودند که قیامت را باور کرده بودند. کارهای ایشان الهی بود. حتی در اردوهایی که با بچه ها می رفتم، نوع رفتار ش در بچه ها،بسیارموثربود.

*در خانه هم همین شیوه را داشتند؟

بله. در خانه هم، با روش و رفتارشان تربیت می کردند. ما خیلی اهل نصیحت نبودیم. اگر بچه ها می آمدند و ازما نظرمی خواستند، راهنمایی می کردیم. مثلاً بچه ها  می خواستند رشته تحصیلی انتخاب کنند. نظرمان را می گفتیم، ولی تصمیم نهایی با خودشان بود. حتی دختر بزرگم، پیراپزشکی قبول شد و یک سال هم خواند، ولی بعد که آمد و با پدر صحبت کرد، ایشان گفتند: عاقبت به خیری در فقه است،فقه به شکل دیگری می تواند انسان ساز باشد، کرامت انسان در این رشته معلوم می شود. دخترم یک سالی را که خوانده بود، رها کرد و آمد و فقه را شروع کرد و بسیار هم راضی است از اینکه از پدر راهنمایی گرفته است. او آمد، وگرنه پدرش اول نگفتند: نرو، این رشته به درد تو نمی خورد!همیشه خودمان اختیار داشتیم. اگر راهنمایی می خواستیم، راهنمایی می کردند، ولی می دانستیم در حرف هایشان هیچ غرضی جز هدایت ما نیست و لذا راحت می پذیرفتیم. بچه ها در مسائل روزمره زندگی هم همیشه می آمدند و از پدر سئوال می کردند که: مثلاً آیا این خانه را بخرم یا آن خانه را؟ و اگر پدر می گفتند: همین جا بهتر است، واقعاً می دانستند به نفعشان است و پدر قصد تحکم ندارند، بلکه روی تجربه های فراوانشان خیر و صلاح آنها را می خواهند. حاج آقا خیلی باهوش بودند. سریع جوانب کار را بررسی و بعد نتیجه گیری می کردند و بی مقدمه حرفی را نمی زدند.

*خب ،از مقولات خانوادگی وتربیتی عبور کنیم ومقداری هم به خاطرات سیاسی شما بپردازیم.از قدیمی ترین خاطر اتی که از مبارزات سیاسی ایشان و دستگیری هایشان دارید برایمان بگویید؟

مبارزات سیاسی ایشان، از همان اوایل زندگی مان شروع شد.درماجرای 15 خرداد42 درتهران، من یک بچه یک ساله داشتم. او را گذاشتم در منزل و با حاج آقا بیرون رفتیم. انگار دیروز بوده است. طرف امامزاده یحیی، خیابان ری روضه بود. امامزاده یحیی از قدیمی ترین محله های تهران بود و ما از سال ها قبل به آن مجلس روضه می رفتیم. حاج آقا همراهم بودند و بعد برای روضه به بازار رفتند. ایشان به من نمی گفتند: حتماً جایی که من روضه می روم، شما هم همان جا بیا. من هم همین طور هر کسی هر مجلس روضه ای را که می خواست انتخاب می کرد، ولی هر دو روضه می رفتیم. یعنی یک هدف بود، ولی در دو منزل. روضه که تمام شد، بیرون آمدم. گفتند: بازار شلوغ شده است!گفتم: چرا؟ گفتند: چون آیت الله خمینی را دستگیر کرده اند. هنوز تشخیص نمی دادم چه جریاناتی دارد اتفاق می افتد و تنها نگرانی ام این بود که حاج آقا به بازار رفته اند و بازار شلوغ شده است. به طرف بازار راه افتاده ام. در حوادث هم نمی دانم چرا این طور هستم که نمی ترسم! نمی خواهم بگویم آدم شجاعی هستم، ولی در بلاها سینه خودم را سپر می کردم، مخصوصاً هر جا برای حاج آقا احساس خطر می کردم، اول خودم جلو می رفتم! آن روز هم بدون اینکه فکر کنم احتمال خطر برای خودم وجود دارد، به بازار رفتم. وقتی به چهارراه سیروس رفتم، دیدم از کشت و کشتار چه خبر است! هر چه می دیدید خون بود و سر و صدا! قیامتی بود. جلو رفتم، ولی هر چه این طرف و آن طرف گشتم، ایشان را پیدا نکردم. بعداً معلوم شد ایشان همان اول که متوجه می شوند این جریانات هست و روضه برقرار نشده است، به مدرسه مروی که در آنجا تدریس می کردند، رفته بودند. در مدرسه مروی هم کسی که ظاهرا ساواکی بوده، می آید و طلاب را تحریک می کند! اینها چیزهایی بود که بعدها از زبان خود حاج آقا شنیدم. در آن غوغا متوجه شدم راه بازگشت به منزل را ندارم! تمام راه ها بسته شده بودند و اتوبوسی نبود. قیامتی بر پا شده بود. من شاهد عینی ماجرا بوده ام. امامزاده یحیی که محل زندگی پدری ام بود، پل ارتباطی بین چهارراه سیروس و خیابان ری بود. دیدم هیچ راهی نمانده است و نمی توانم جایی بروم ونهایتا به خانه پدری رفتم. می خواستم ببینم چه به سر حاج آقا و همین طور پدرخودم آمده است، چون آن روزها منزل آآیت الله بهبهانی روضه بود و پدرم به آنجا می رفتند. می خواستم از مادرم بپرسم: پدرم کجا هستند و چه شده است؟ وقتی وارد خانه شدم، مادرم خیلی ناراحت شدند و گفتند: تو زن جوان، تنهایی، در این جریانات چه می کنی؟ حالا همین طور کشته و زخمی بود که در ماشین ها می ریختند و از چهارراه سیروس به طرف خیابان ری می بردند. همه را روی هم در ماشین ها ریخته بودند و ما از لای در خانه تماشا می کردیم. داشتم دیوانه می شدم! از یک طرف بچه یک ساله ام بدون شیر و در خانه...

*منزلتان کجا بود؟

خیابان زرین نعل، بین میدان شهدا و میدان امام حسین، فوزیه آن زمان. آن خانه را پدرشان به ایشان داده بودند. در این خانه چهار اتاق بود که چهار خانواده در آنها زندگی می کردند! و اتاق کوچک را به من داده بودند! این بچه در خانه تنها مانده بود و خدا می داند چه حالی بودم و نمی دانید چطور خیابان ها را طی کردم و چند ماشین را پیاده و سوار شدم و در میانه راه چقدر سرمان ریختند! بماند. هر جور بود خودم را به خانه رساندم. بچه را برداشتم تا به خانه پدرم برگردم. یکی از آشناها مرا دید و سوارم کرد. بعد از آن شاید شش هفت بار ماشین عوض کردم. یکمرتبه با چوب و چماق می ریختند و شیشه های ماشین را می شکستند و من پیاده می شدم و می رفتم سراغ ماشین بعدی و تمام راه را هم می دویدم!دردسرتان ندهم. روز عجیبی بود. وقتی بالاخره به خانه پدرم رسیدم، از حال رفتم. آن شب چه بر ما گذشت، جز خدا هیچ کس نمی داند! نه پدرم به خانه آمدند و نه حاج آقا. پدرم را در جایی پنهان کرده و به حاج آقا هم گفته بودند صلاح نیست به خانه برگردید. آن شب، شب بسیار سختی بر ما گذشت. نزدیکی های سحر بود که حاج آقا به خانه برگشتند و ما یک مشت زن و بچه در آن خانه بودیم و تا صبح، در تمام اطرافمان تیراندازی بود! چون اصل کشتارها در آن منطقه رخ داد.

این یکی از خاطرات مهم زندگی من است که خیلی مختصر بیان کردم که در همان اوایل زندگی ما بود. از آن روز (15 خرداد 42) مبارزات شروع شد و حاج آقا در جلسات و برنامه های مختلف، اسم حضرت امام را می آوردند و از رساله ایشان مسئله شرعی می گفتند و دستگیری ها و زندان ها و تبعیدها شروع شد. موقعی که حاج آقا را می گرفتند و نگه می داشتند،ما به شرایط عادت می کردیم، ولی اینکه دائماً ایشان را می گرفتند و آزاد می کردند، باعث می شد دائماً در حالت اضطراب باشم و تمام مدت بدنم می لرزید! هر بار که می ریختند تا ایشان را دستگیر کنند، احساس می کردم دیگر تمام شد و حالا ایشان را می برند و می کشند!ترس و لرز و هول و تکان دائمی بود. بچه سال هم بودم و غیر از اینکه برای حاج آقا می ترسیدم، برای خودم هم ترس داشتم که نکند به دست آنها بیفتم، چون واقعاً نامرد بودند. اقوام، دائماً پدر و مادرم را شماتت می کردند که چرا دخترتان را به اینها دادید که این بچه این قدر در رنج باشد؟ حتی به منزل ما تلفن نمی شد، چون گرفتار می شدند. اگر هم اذیتشان نمی کردند، خود فامیل می ترسیدند و تلفن نمی زدند که احوالی از ما بپرسند! در حقیقت ما،دائما در این فشارها و سختی ها بودیم و استرس های روحی زیادی بر من وفرزندانم وارد می شد.

*برنامه های فرهنگی سیاسی ایشان در مسجد جلیلی چگونه و به چه شکل بود؟ایشان چگونه این برنامه ها را تنظیم می کردند؟

پدرم با آقای جلیلی(موسس مسجد) دوست بودند و چون ایشان خیلی به پدرم عقیده و علاقه داشتند، گفتند: باید متولی اینجا باشید و مسجد را دست بگیرید. پدرم 70 سال در امامزاده یحیی پیشنماز بودند و بنای امامزاده یحیی را خودشان درست کرده بودند ، لذا علاقه عجیبی به آن محل داشتند و برای سخنرانی یا برنامه های دیگر، از آن محل به جایی نمی رفتند. هر کاری داشتند در همان مسجد و امامزاده بود، به همین جهت قبول نکردند خودشان متولی مسجد جلیلی باشند. همان موقع شاید حدود یک سال از ازدواج ما گذشته بود و مادرم هم خیلی نذر و نیاز می کردند که از قم بیاییم و این دوری از بین برود. من هم دیگر دوری از خانواده را دوست نداشتم، همه اینها باعث شد به تهران بیاییم.پدر به دلیل اطمینانی که به حاج آقا داشتند،وقتی امامت جماعت مسجد جلیلی رابه ایشان پیشنهاد دادند، حاج آقا بسیار استقبال کردند. از همان روزهای اول دراین مقام، می دیدم چه صبر و حوصله ای داشتند و خداوند هم در مقابل صبر و حوصله شان خیلی چیزها به ایشان داد. گاهی اوقات خودشان بودند و خادم مسجد و نماز جماعت را دو نفری می خواندند! همه کارهای ما همین طور بود. دانشگاه را هم با حداقل شروع کردیم. مسجد جلیلی را با یک نفر شروع کردند! ولی بعدها بسیاری از بزرگان انقلاب که الان هم هستند، از مسجد جلیلی بیرون آمدند. می خواستم این مطلب را به خانه و خانواده ام ربط بدهم. نوع کار ایشان طوری بود که انسان تربیت می شد و ایشان واقعاً انسان می ساختند. فردی را می ساختند که خودش می توانست زمان و جامعه را مدیریت کند، اهل فکر و نظر باشد، کرامت انسانی داشته باشد. همه حاصل نوع رفتار و صبر و حوصله ایشان بود. تا قبل از بیماری که واقعاً سنگ صبور همه بودند. پیش آقایان پزشکان که می رفتیم، بعضی ها می گفتند :حاج آقا! یک وقت هایی فریاد بزنید! چرا هیچ وقت داد نمی زنید؟ این قدر به خودتان فشار نیاورید و یک مقدار از این فشارها را بیرون بریزید. البته بعد از بیماری، کمی تحملشان کمتر شده بود، ولی قبل از آن خیلی تحمل می کردند.

*حساسیت های ساواک بر سخنان وفعالیت های ایشان چگونه به وجود آمد؟چه چیز در منش دینی واجتماعی وسیاسی ایشان برای ساواک حساسیت زا بود؟

ایشان همیشه به یک صورتی، در صحبت هایشان به نام حضرت امام اشاره می کردند و لذا ساواک، بسیار روی صحبت های ایشان حساس بود و مخصوصاً روی مسجد جلیلی تمرکز کرده بودند. حاج اقا هر جا که می رفتند، آنجا خود به خود وزنی پیدا می کرد و در واقع ایشان بودند که به مسجد جلیلی آن شأن را داده بودند . نوع رفتار و برخورد ایشان طوری بود که ساواک متوجه بود که هدایت کننده مبارزه اوست ، لذا روی ایشان تمرکزکرده بود.

خاطرم هست که آن موقع ها، با بچه های مسجد صادقیه -که حاج آقا در آنجا درس می دادند- ارتباط داشتند و آنها هم به مسجد جلیلی می آمدند. در صادقیه گروه خاصی جمع می شدند. خودم درس های ایشان را می رفتم. اسمش درس بود، ولی در حقیقت روش زندگی، مبارزه و همه چیز در آن بود. نوع تدریس و تربیت ایشان به شکلی بود که افراد در آینده ،آدم های به درد بخوری از کار در می آمدند.به هرحال، ایشان به هر نحوی بود درجلسات اسم امام را می آوردند و مثلاً می گفتند: آقا ! ساواک می آمد و منعشان می کرد. اواخر می گفتند: استاد!از ساواک می آمدند و می گفتند: حرف هایی که می زنید اشاره به آقای خمینی است و دائماً ایشان را می بردند. بعدها متوجه شدیم یکی از آنهایی که در کنار حاج آقا می نشست، خودش ساواکی بود! در مسجد جلیلی مشکلات عدیده ای برای ایشان به وجود می آوردند. خود من، خیلی همراه ایشان به مسجد جلیلی می رفتم. آن روزها هم که زن ها آن سر و وضع را داشتند و ما هم که ماشین نداشتیم و سوار اتوبوس و تاکسی می شدیم، ایشان تمام مدت سرش پایین و معذب بود! بعدها که ماشین گرفتیم، ترجیح می دادم همراه ایشان باشم، چون معمولاً افرادی سوار ماشین ایشان می شدند که سرشان در حساب و اهل سیاست بودند و خودم ترجیح می دادم این نوع حرف ها را بشنوم و در جریان امور باشم. اغلب هم سئوالاتی را که برایم مطرح می شد، در منزل از ایشان می پرسیدم و ایشان هم با نهایت حوصله و دقت پاسخ می دادند و همه درس ها و حرف های ایشان درذهنم ثبت می شد. ایشان را به عنوان استاد خودم قبول داشتم و لذا تمام حرف هایشان در حافظه ام ثبت می شد. انسان سخنان استادی را که دوست دارد، هرگز از یاد نمی برد و چنین احساسی به ایشان داشتم و روش های ایشان در عرصه سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ام بسیار مؤثر بودند.

*دستگیری هایشان از صحبت هایی که در مسجد جلیلی می کردند شروع شد؟یا جای دیگری؟

از مسجد جلیلی و صادقیه. اولین بار، ایشان را در صادقیه دستگیر کردند. داشتم بچه شیر می دادم که این خبر را به من دادند و نمی توانم به شما بگویم بر من چه گذشت تا ایشان برگشتند، چون هر وقت ساواک کسی را می برد، برگشتش با خدا بود!نمی دانستیم برمی گردند، نگهشان می دارند، شکنجه شان می دهند یا چیز دیگری. یکی از راه های تحت فشار قرار دادن خانواده های زندانیان سیاسی هم این بود که موضوع را به بیش از آنچه که بود بزرگ جلوه می دادند.

الته باید این نکته را عرض کنم که در نگاه کلی،مبارزات ایشان بعد از فوت آیت الله بروجردی شروع شد و همیشه این احتمال را می دادیم که ایشان را بگیرند، ببرند، اذیت کنند و خیلی از چیزهایی که در آن زمان ندیده وتجربه نکرده بودیم، از جمله برنامه های سیاسی  ایشان،جلساتی بود که در منزل خود ما برگزار می شد. اطلاعیه هایی که می نوشتند، جلساتی که تشکیل می شدند وخیلی فعالیت های دیگر. همه مسئولینی که از اول انقلاب تا حالا هستند، جلساتشان را در منزل ما برگزار می کردند و من پذیرایی می کردم والبته در تمام مدت ،می لرزیدم که الان می ریزند و همه را می گیرند! ماجراهای بسیاری بود. بچه ها کوچک بودند و حاج آقا همه مسائل- غیر از چیزهایی را که نمی بایست به کسی گفت-را به من می گفتند. خودشان هم می دانستند اگر اتفاقی برای ایشان پیش بیاید، خیلی ناراحت می شوم. اول انقلاب که داشتند هسته اصلی مبارزات تشکیل می دادند، به من نمی گفتندآنها چه کسانی هستند یا وقتی ریختند در مسجد جلیلی و ایشان را دستگیر کردند و بعد به بوکان تبعید کردند، نمی دانستم درآن پرونده با چه کسانی بودند و چه خوب بود که نمی دانستم! بعدها فهمیدم حاج احمد آقاخمینی، آقای لاهوتی و عده ای دیگر که هسته های اصلی کار بودند به عنوان مهمان به بوکان رفته بودند. تصورش را بکنید کسی که خودش در تبعید است، این افراد برای مهمانی به خانه اش بیایند و جلسه و شورا داشته باشند.

خاطره دستگیری ایشان درشب احیا را نقل بفرمایید؟ظاهرا خودتان شاهد ماجرا بودید؟

 در مسجد جلیلی،مراسم شب احیا برگزار شده بود و حاج آقا منبر رفتند و بالای منبر به حضرت امام اشاراتی کردند .مراسم تمام شدو بیرون آمدم و دیدم حاج آقا نیامدند! کسی را فرستادم ببیند موضوع از چه قرار است؟ رفت و برگشت و گفت: شما به منزل بروید، حاج آقا را بردند! من با دو تا بچه، وسط خیابان خشکم زد. فهمیدم به محض اینکه حاج آقا از منبر پایین آمدند، ایشان را دستگیر کردند و بردند. آن روزها آقایی نیسان داشت و می آمد و گاهی ما را به مسجد نور می برد. ما به این آقا گفتیم: ما را پیش حاج آقا ببر! بچه سالی من بود و خاطر جمعی از اینکه ساواک ایشان را به ما نشان می دهد! تا صبح تمام جاهایی را که احتمال می دادیم ایشان را برده باشند، گشتیم. آدم را سرگردان می کردند. یکی می گفت: به ایرانشهر برده اند، یکی می گفت: به خیابان فرصت برده اند. خلاصه تا صبح دنبال ایشان گشتیم! صبح که شد، من و دو تا بچه ها خسته و هلاک به خانه برگشتیم. فردای آن روز حاج آقا را با ماشین همراه دو مأمور به خانه آوردند که چند دست لباس بردارند و گفتند: می خواهند مرا به بوکان تبعید کنند. خود مأمورها دلشان به حال بچه ها که به لباس پدرشان چسبیده بودند می سوخت که می گفتند: ما را با خودتان ببرید! من هم همین طور. خیلی ناراحت بودم. می ترسیدیم. ایشان گفتند: ناراحت نباشید. در نهایت سختی ها، ایشان به ما آرامش می دادند که: ناراحت نباشید. دارم با آقایان می روم، خودم هم دقیقا نمی دانم دارند مرا کجا می برند! وقتی رسیدم، شما را هم پیش خودم می برم! همراه حاج آقا به دیدن کسانی که تبعیدشان کرده بودند، از جمله مرحوم آیت الله مشکینی، رفته بودم و می دانستم تبعید یعنی چه و این قضیه بیشتر رنجم می داد که الان وضع جا و غذای ایشان چه می شود؟ بعدها برایمان تعریف کردند آن شب ایشان را چگونه و کجا بردند. مختصر کنم، حاج آقا را به مسجدی در بوکان برده بودند. گفته بودند: شما را به دورترین نقطه ایران می فرستیم! واقعاً هم بوکان مرز و دورترین نقطه ایران است. ایشان را به آنجا فرستادند که فوق العاده سرد بود. از این طرف به من خبر رسید ایشان را به بوکان بردند. خواهرشان همراهم آمدند که زن جوان در طول راه تنها نباشم. شهر به شهر رفتیم تا بالاخره بوکان را پیدا کردیم. دیدیم دو تا اتاق کوچک سردبه ایشان داده اند! از آنجا که خدا می خواهد حجتش را تمام کند، یکی از ژاندارم های آنجا دلش سوخته بود و قدری غذا و پتو برایشان آورده بود. دردسرتان ندهم. با دو تا بچه یک پایم تهران بودم و یک پایم بوکان! یک دستشویی قدیمی که مورد استفاده آقایان بود، باید ظرف و همه چیز را در آنجا می شستم و جمعیتی بود که از تهران به عنوان مهمان، به دیدن حاج آقا می آمدند، چون همه ایشان را دوست داشتند. از آمدن آنها اظهار ناراحتی نمی کردم. فقط از این ترس داشتم که نکند بریزند و آنها را بگیرند! همیشه این هول و ترس در جانم بود که می ریزند و مهمان های ما را می گیرند، چون مهمان ها ما هم عادی نبودند. کار ما همین بود تا یک شب که بچه ها را به تهران آوردم که به مدرسه بروند، خبر دادند ایشان را از بوکان آورده اند و دو باره روز از نو و روزی از نو! دو باره شهر به شهر دنبال حاج آقامی گشتم. بعضی جاها حکومت نظامی بود. بعضی جاها هم مثل کردستان، واقعاًشرایط به گونه ای بود که می ترسیدم. پشت دیوارها، ژاندارم ها با اسلحه پنهان شده بودند و عقل ما نمی رسید آن وقت شب درشرایط حکومت نظامی، خطرناک است که وارد شهری شویم که ما را نمی شناسند. می رفتیم و می گفتیم: آقایی را به اینجا آورده اند، می خواهیم ایشان را ببینیم. ما را سر می گرداندند. بالاخره آن قدر آمدیم تا به تهران رسیدیم! معلوم شد یکسره ایشان را به زندان برده اند و به ما دروغ گفتند که ایشان را به تبعید فرستاده اند. می خواستند ما را از سر خودشان باز کنند و در عین حال در فشارهای روحی قرار بدهند. بعد هم گفتند: چهارده سال زندان برایشان بریده اند که اگر انقلاب نشده بود، همچنان در زندان بودند!همان زندانی که با آقای طالقانی،آقای منتظری آقای هاشمی و دیگران بودند. مدتی هم حاج آقا در زندان انفرادی بودند و شکنجه های زیادی را متحمل شدند که بسیاری از آنها قابل بیان نیستند. انسان می گوید تا بوکان رفتم و برگشتم، ولی تا نرفته باشید نمی دانید بر ما چه گذشت!

*اشاره کردید حاج احمد آقا و عده دیگری به بوکان آمدند.ازاین ملاقات ها چه خاطراتی دارید؟

بله، آن شب حاج آقا با لحن زیبایی دعای کمیل می خواندند. می گفتند: آن شب متوجه نشدم اینها آمدند. بیشتر کسانی که بعداً دستگیر شدند و در زندان با حاج آقا بودند، آمده بودند. من هم آن طرف پرده در بین خانم های کرد و ترک نشسته بودم و متوجه زبانشان نمی شدم!گاهی اوقات اگر نیاز و مایحتاجی پیش می آمد به زن خادمه می گفتم، والا او را هم ترسانده بودند و با من حرف نمی زد! ولی با حداقل امکانات خانه از مهمان پر و خالی می شد و با حداقل چیزهایی که داشتیم به آنها سرویس می دادیم. هیچ اظهار ناراحتی نمی کردم واتفاقا این وضعیت را،به شرطی که کنار حاج آقا باشم، دوست داشتم.

*به خاطر کمیته مشترک و زندان اوین هم اشاره بفرمایید.چطور متوجه شدید که ایشان را به این کمیته منتقل کرده اندوسپس به زندان اوین؟

موقعی که ایشان را به تهران منتقل کردند، هیچ اطلاعی از ایشان نداشتم. به هر فامیل و آشنایی که داشتیم، مراجعه کردیم که ببینیم آیا ایشان زنده هستند یا نه؟ وقتی کسی را به کمیته مشترک می برند، اجازه نمی دادند کسی از حال زندانی باخبر شود! یکی از ناراحتی هایی که برای خانواده ها به وجود می آوردند این بود که کسی نمی دانست سرنوشت زندانی اش چه شد؟به هیچ کس هیچ چیزی نمی گفتند. ایشان می گفتند: بارها در مسجد جلیلی به من می گفتند: مثلاً بیا اتاق 420 ساختمان 10! بعد مرا می بردند و در اتاق دربسته ای می نشاندند. کارهایشان این طور بود که نمی دانستیم برای چه آورده اند؟ چه کسی می آید؟ چه کسی جواب می دهد؟ با چه کسی باید حرف بزنی. همه اینها برای فرد دستگیر شده،ناراحت کننده بود. بعد به هر کسی که دستمان می رسید متوسل می شدیم که فقط ببینیم حاج آقا زنده هستند یا نه و چه کارشان کرده اند؟ بعد که فهمیدیم ایشان را به زندان برده اند، تلاش می کردیم ایشان را ببینیم تا خاطرجمع شویم سالم هستند و مشکلی ندارند. بنا بر اصرار ما، بالاخره بعد از سه ماه، اجازه دادند ما به ملاقات ایشان برویم. خاطره اولین ملاقاتی را که با ایشان داشتیم هیچ وقت از یاد من و بچه ها نمی رود. سخت ترین حالتی بود که مادرآن، حاج آقا را دیدیم. یک جای دو متر در سه متر بود. دورتادور آن را ریل کشی و به شکل قفس درست کرده بودند و حاج آقا را در آن قفس روی صندلی نشانده بودند! خوشحال شدیم ایشان سالم اند و روی صندلی نشسته اند، غافل از اینکه بدن عفونت کرده است و ایشان اصلاً نمی توانستند بایستند! نه آنها می خواستند ما متوجه شویم و نه خود حاج آقا تمایل داشتند کوچک ترین ابراز ناراحتی کنند که نکندما ناراحت شویم. دختر کوچک ما چهار ساله بود و در آنجا بهتش زده بود. همه جور انتظاری داشتیم جز اینکه حاج آقا را به این شکل ببینیم. این اولین ملاقات بود که چند دقیقه بیشتر طول نکشید و بعد ایشان را بردند. فقط خوشحال بودیم که ایشان زنده بودند. این ماجرا دو سال و خرده ای ادامه داشت، اما در ملاقات های بعدی،دیگرایشان را در قفس نمی آوردند، بلکه چند مانع بود و ایشان را با فاصله می دیدیم. تا مراحل آخرف که فشارهای انقلاب باعث شد کمی آسان تر گرفتند و ایشان به ما نزدیک شد و همدیگر را بغل کردیم و بچه ها را بوسیدند و چون روی بچه کوچکمان حساسیت کمتری بود، حاج آقا چیزهایی را به آنها دادند که از زندان بیرون بیاورند. چون چیزهایی رد و بدل می شد، از نزدیک شدن زندانی ها با خانواده هایشان ممانعت می کردند. در آن ملاقات ها نامه ها، وصیت ها و کتاب هایی را گرفته بودم که هنوز آنها را دارم. در آن موقع، برای بدنام کردن زندانی ها، عکس هایی را از زن و بچه هایشان مونتاژ می کردند و پخش می کردند!در غیبت حاج آقا ،ده برابرِ حضور ایشان مراقبت می کردم که یک وقت چنین سوء استفاده هایی نشود و بدنامی برای حاج آقا به وجود نیاید و این احتیاط ها و مراقبت ها تا آخر هم ادامه داشت و بحمدالله به خاطر رفتارهای خانواده ما، هیچ تهمتی به حاج آقا زده نشد. خدا را شکر می کنم که حتی یک نقطه تاریک هم در زندگی ما نبوده است. اخوی ایشان، آقای باقری که مرد خداست، می گویند: گواهی می دهم حتی یک نقطه تاریک هم در زندگی ایشان نبود!

*آخرین دستگیری ایشان در سال 57 بود؟

اصلی ترین آن،همین دستگیری ای بود که تا انقلاب طول کشید. انقلاب اینها را آزاد کرد، والا اینها حالا حالاها باید در زندان می ماندند. پدرم که فوت کردند، ایشان در زندان بودند و از همان جا اطلاعیه دادند، یعنی ایشان را حتی برای این برنامه ها هم آزاد نکردند!

*آزادی شان به چه شکل بود؟

نزدیک انقلاب بود و آقایان یکی یکی بیرون می آمدند و آزاد شدند. در حقیقت فشارهای بیرونی انقلاب، باعث شد سبک تر برخورد کردند، وگرنه صحبت از اعدام اینها بود!اصل گرفتاری شان هم، به خاطر کمک به زندانیان سیاسی و خانواده های آنها بود.

*به شما خبر داده بودند که قرار است به زودی آزاد شوند یا ناگهان باخبر شدید؟

دوستانشان ـ گمانم خانواده آقای هاشمی ـ شبش زنگ زدند، چون رفت و آمد خانوادگی داشتیم. البته خاطرم هست که آقای مطهری هم به منزل ما تلفن زدند و گفتند: بحمدالله دارند یکی یکی آقایان را آزاد می کنند، آقای مهدوی هم جزو اینها هستند،نمی دانیم فردا آزاد می شوند یا پس فردا، ولی آزاد می شوند. انگار خدا دنیا را به ما داد. ایشان آمدند و همه خوشحال و شاد بودیم، اما از همان شب، دو باره جلسات و برنامه های ایشان شروع شد. حتی یک لحظه توقف در زندگی ایشان ندیدم. تا آخرین برنامه شان که رفتن به مرقد امام بود، کارشان دست بیعت دادن با انقلاب و رهبری بود. تا آخر عمر، یک لحظه از هدفشان دور نشدند. هر چه یادم می آید همین است و بس. حتی آن شب که از زندان آزاد شدند که در منزل ما عده زیادی جمع شده بودند و از خوشحالی سر از پا نمی شناختند، باز هدفشان پایداری در حفظ انقلاب و آرمان های آن بود. در تمام مدت در نبود ایشان، به شدت در فشارهای روحی بودم. پدرم که فوت کرده بودند، برای شرکت در مجالس ایشان رفته بودم که مأموران به خانه ریخته بودند و بچه هایم در خانه بودند. وقتی برگشتم و اوضاع خانه را دیدم که همه جا را زیر و رو کرده بودند، داشتم سکته می کردم! چهار پنج ساعتی را که برای ترحیم پدرم از منزل بیرون بودم، اینها در منزل ما بودند و هر برنامه ای را که بگویید، اجرا کردند! خود این ماجراها گفتنی های زیادی دارد. همیشه می دیدم دونفر نان خشکی و سیگارفروش، جلوی در خانه ما نشسته بودند. بعدها فهمیدم مأمور ساواک هستند و هر جا که می رفتم دنبالم می آمدند! تمام رفت و آمدهای من و بچه های را زیر نظر داشتند که کجا می رویم، بچه ها کی سوار سرویس مدرسه می شوند و کدام مدرسه می روند؟ ببینید وقتی انسان این طور زیر نظر باشد، چقدر به او سخت می گذرد. هر حرکتی صورت می گرفت، اینها می فهمیدند.

*پس از پیروزی انقلاب،ایشان متصدی اداره کمیته های انقلاب اسلامی شدند.از دوران تصدی این مقام خاطراتی را بیان کنید؟ایشان درآن دوره،فعالیت های خود را چگونه انجام می دادند؟

درآن دوره یک مملکت بود ویک کمیته! نهاد امنیتی ای جز کمیته نبود و اینها شب و روز کار می کردند. برای حاج آقا هیچ چیزی جز نگهداشتن نظام، مسئله نبود. خیلی برایشان مهم بود و شب و روز به حداقل خواب و حداقل خوراک و حداقل استفاده از بیت المال قانع بودند. از آن همه امکاناتی که در اختیارشان بود صرف نظر و ایشان، اخوی شان و آقایانی که با آنها کار می کردند، همگی در یک اتاق مشغول کار بودند!قاعدتا اطلاع دارید که  آقای مطهری به ایشان گفته بودند: باید این سمت را قبول کنید. حاج آقا می گفتند: گاهی زیر میز می رفتم که صدای بی سیم را بشنوم که مثلاً داشتند می گفتند: در فلان جا،فلان اتفاق افتاده است! یعنی تصور کنید در آن اتاق، چند نفر کار می کردند که صدا به صدا نمی رسید! سعی شان این بود از یک اتاق استفاده کنند و گرفتار میزها و صندلی های متعدد نشوند. ایشان تا آخر عمرشان در مورد بیت المال تا این میزان دقت داشتند. در هر جا که بودند، هر وقت می خواستند ماشین یا میزی را در اختیارشان بگذارند، می گفتند: چه لزومی دارد؟ مگر همین میزی که هست چه اشکالی دارد؟ حالا صندلی این شکلی باشد و شکل دیگری نباشد، چطور می شود؟ خیلی دراستفاده از بیت المال احتیاط می کردند. گاهی اوقات اگر در خانه یا ماشین ما کسان دیگری بودند، از صدای بی سیم ها، آیفون ها، تلفن ها، زنگ در حیاط، آمد و رفت دائمی جمعیت و... کلافه می شدند. قیامتی بود و همه با ایشان کار داشتند. در همه این احوال کمک ایشان بودم و اصلاً هم ناراحت نبودم که با یک دست، ده تا تلفن را جواب می دادم و مثلا درآن حال،باید ناهار را هم درست می کردم. در زندگی مقید بودم که همه چیز مرتب و منظم باشد. به علاوه، تحصیل یا تدریس هم می کردم. در بسیاری از اوقات بسیاری از دروسم را، به وسیله نوار یاد می گرفتم و همان طور که کار منزل را انجام می دادم، از طریق گوش دادن، درس می خواندم. می خواستم هم درسم را بخوانم و هم کارهای منزل عقب نماند و این روش هنوز هم ادامه دارد که هم کارهای منزل را باید دقیق و مرتب انجام بدهم، هم به کارهای فرهنگی ام برسم. زندگی ما، یک زندگی فرهنگی بود که همیشه در آن درس، تحصیل و تدریس از اهمیت خاصی برخوردار بود. بچه ها هم همین طور. درس خواندند و تا مرحله دکترا رسیدند. همه اینها بود، اما زندگی سراسر سیاسی هم بود و جمع کردن این ابعاد سیاسی، فرهنگی و اجتماعی زندگی،کار دشواری است.در حکایات هست که از پیرزنی پرسیدند: چطور این گاو را روی پشتت می گذاری و تا روی پشت بام می بری و خسته نمی شوی؟ گفت: از وقتی گوساله بود روی دوشم گذاشتم و سنگینی آن را احساس نکردم! واقعاً این طور بودم و سنگینی کار را احساس نمی کردم، بلکه شیرینی کار و رسیدن به هدف برایم مهم بوده و هست، وگرنه بار سنگین را باید می کشیدم.

*از دوران  تصدی وزارت کشور و نخست وزیری ایشان چه خاطر اتی دارید؟شرایط زندگی شما در آن مقطع چگونه بود؟

برنامه های زیادی بود، اما فقط یک نکته اش را از نظر زن بودنم می گویم. همه ما دوست داریم غذایمان خانگی باشد. نمی گویم هیچ وقت در بیرون غذا نخورده ایم یا غذای بیرون نمی خوریم. آن قدرها اصرار نداریم که حتماً غذای بیرون نخوریم، ولی دوست داریم غذا را در خانه بپزیم. بچه هایم هم به همین طریق رفتار می کنند.  حاج آقا هم از غذای خانه بیشتر لذت می بردند و ما در وزارت کشور یا نخست وزیری که بودند، در خانه غذا می پختم و برای ایشان، خودم یا بچه ها در ظرف می ریختیم و به نخست وزیری می بردیم و در آنجا غذا را با ایشان می خوردیم و دو باره جمع می کردیم و برمی گشتیم. دوست هم نداشتم در آنجاها زندگی کنم. دلم می خواست در همان خانه 190 متری خیابان سرباز زندگی کنم، هر چند بعد از مریضی حاج آقا پزشکان گفتند: هم پله های خانه برای ایشان زیاد است، هم خانه باید نزدیک بیمارستان قلب باشد. حاج آقا به من گفتند: خانه ای در دانشگاه امام صادق (ع)هست، ما می رویم و سه چهار روزی در آنجا هستیم، خانه مان را می فروشیم و خانه ای در نزدیکی بیمارستان می خریم.خاطرم هست در روزهای آغاز تاسیس دانشگاه ، تا یک سال در خانه غذا می پختم و به دانشگاه می بردم! با حاج آقا و بچه ها غذا را می خوردیم و بعد بچه ها دنبال درس و کلاسشان می رفتند. شب در خانه می خوابیدم و صبح باز به دانشگاه می رفتم. تصورش را بکنید دانشگاه در پل مدیریت کجا و مدرسه روشنگر و مدرسه علوی در خیابان ایران کجا؟ صبح زود بچه ها را به مدرسه می بردم و خودم هم به مدرسه مطهری می رفتم و درس می خواندم. حاج آقا هم تمام روز را، در دانشگاه کار می کردند. ما فقط شب ها دور هم بودیم و دوست داشتم غذایی را که حاج آقا دوست دارند، خودم بپزم و با همه این شرایط همگی دور هم باشیم. من تا یک سال، به خانه دانشگاه نیامدم و اصرار داشتم جایی غیر از خانه خودمان نمانم. حاج آقا هم به من اصرار نمی کردند که بیا تا بعد از یک سال که دیگر از این همه رفت و آمد خسته شدم و اسباب کشی کردیم و آمدیم. حاج آقا گفتند: خانه را می فروشم و خانه جدیدی می خرم، نشان به آن نشانی که خانه خیابان سرباز را دو میلیون تومان فروختیم و با آن حتی یک اتاق هم نتوانستیم بخریم! حاج آقا نه اینکه نخواهند خانه بگیرند،پولی نداشتندتا خانه بخرند!

*در باره حواشی اتفاقاتی که برای ایشان می افتاد یامسئولیت هایی که به ایشان محول می شد، در خانه با شما صحبت می کردند؟دراین باره چه خاطراتی دارید؟

خیلی چیزها برای گفتن هست! تشنجات زیادی در حاشیه فعالیت های ایشان بود. از مردم، مخالفان و حرف هایی که می شنیدیم آزار می دیدیم. عده ای هم بسیار اظهار خوشحالی می کردند، اما ایشان می گفتند: فقط به حکم وظیفه این کار را انجام می دهند. گذشت و ایثار عجیبی داشتند و خیلی راحت شغل ها و پست ها را تحویل می دادند. کوچک ترین دلبستگی به این پست ها نداشتند. حتی در این اواخر ، همه می دانند که مسئولیت ریاست مجلس خبرگان را به عهده ایشان گذاشتند و ایشان همیشه به این منصب ها، به عنوان یک امر موقت نگاه می کردند. هیچ وقت به پست و مقامی دل نبستند و همیشه به عنوان وظیفه قبول می کردند. هر کسی هم می آمد و می گفت بهتر می تواند اداره کند، بلافاصله می گفتند: بیایید اداره کنید. من مشکلی ندارم! ایشان درجامعه ودرمیان مسئولان،پست هایی  بالاتر از نخست وزیری و... هم داشتند. از همه مهم تر اینکه امین امام بودند. بسیار به امام نزدیک بودند، اما هیچ وقت از این قضیه استفاده شخصی نکردند و به همان چیزهایی که داشتند، قانع بودند و هیچ نمی گفتند: حالا که در این سمت هستیم خانه ای، ماشینی و چیزی بگیریم! هر قدر هم که به ایشان تحمیل می کردند زیر بار نمی رفتند. ایشان حتی حاضر نشدند ماشین ضد گلوله بگیرند. همیشه با پاسدارهایشان مشکل داشتند و می گفتند: پاسدار می خواهم چه کار؟

*همه می دانند که تاسیس واداره دانشگاه امام صادق(ع)،برای ایشان از اهمیت خاصی برخوردار بود.تاسیس وتوسعه این دانشگاه،چگونه صورت گرفت؟به ویژه تاسیس پردیس خواهران که سرکارهم درآن سهمی داشتید؟

ایشان چون خیلی برای دانشگاه زحمت کشیده بودند، آبروی دانشگاه خیلی برایشان مهم بود. وقتی بنا شد واحد خواهرانِ دانشگاه امام صادق(ع) را تاسیس کنند، دراین باره دغدغه زیادی داشتند. در آن زمان آقای علم الهدی معاون آموزشی بودند و به حاج آقا گفتند: همان طور که به پیغمبر(ص) خطاب شد: «هم فاطمه و ابوها و بعلها و بنوها»باید مدیران این بخش هم از خانواده خودتان و دلسوز باشند، چراکه تاسیس این دانشگاه، استرس و فشارهای روحی و کار زیادی دارد و فردی را می خواهد که دلش بسوزد و پای این قضایا بایستد، چون ایشان سال ها در آنجا معاون آموزشی بودند و می دانستند اداره دانشگاه کار ساده ای نیست. آن هم دانشگاهی که نه پولی از دولت و نه شهریه ای از بچه ها می گیرد و اداره این دانشگاه، دشوار است، مخصوصاً هم که ما داشتیم برخلاف آب شنا می کردیم! الگو نداشتیم و جایی نبود که از آن یاد بگیریم که یک دانشگاه دخترانه چگونه باید باشد؟ آقای علم الهدی هم اصرار کردند که متولیان این بخش، باید از خانواده خودتان باشند و من و دختر بزرگم که آن موقع سنی نداشت و خود من هم که بسیار جوان بودم، مسئولیت این کار را به عهده گرفتیم. با این همه ،حاج آقا همچنان اصرار داشتند که مسئولان از خانواده خودشان نباشند. بعد از آن هم می گفتند: من گذشت کردم، وگرنه می دانستم هم مشکل خانوادگی داریم، هم اطمینان نمی کردم کار را به دست  خانم ها بسپارم! در حالی که ما در مکتب خودشان بزرگ شده بودیم، اما سوابق دانشگاهی برایشان مهم بود و با زحماتی که کشیده بودند، دلشان نمی خواست واحد خواهران ضربه ای بخورد که خدای ناکرده به نام دانشگاه امام صادق(ع) تمام شود.

خلاصه آمدیم و از صفر شروع کردیم. یعنی من و دخترم در 24 سال قبل، در اتاق نگهبانی دم درِ واحد برادران، ثبت نام ها را شروع کردیم، اما این موضوع ابداً برایمان مهم نبود. مهم این بود که داشتیم کار می کردیم! تقریباً چند سالی طول کشیدتاوقتی که حاج آقا خروجی های ما را دیدند و با امتحاناتی که گرفتند، دیدند ما داریم از برادرها جلوتر هم می رویم! فرض کنید می خواستیم در اینجا انبار تشکیل بدهیم، می گفتند: مگر زن ها می توانند خرید ووسایل را جمع کنند؟ شما در منزل خودمان خرید نمی روید، چطور می خواهید این کار را بکنید؟ یااینکه برنامه های درسی خواهران، از برادران سنگین تر بود! می گفتند: مگر می شود این همه زن بیایند و تدریس کنند؟چون جایی نبود که اساتید برجسته زن بیایند و تدریس کنند. بعد از پنج سال که اولین خروجی های واحد خواهران بیرون آمدند، معلوم شد زنان چقدر کار کرده و زحمت کشیده اند. در سخنرانی هایی که حاج آقا در واحد خواهران داشتند، ببینید چقدر تعریف کرده که خواهرها چقدر جلو افتاده اند. از پایین ترین کارها تا بالاترین سطح که کار خود من بود، الحمدلله مورد تأیید حاج آقا بود که خواهرها خیلی خوب کار کرده اند و از جهات علمی خیلی زحمت می کشند، مجلات و کتاب های زیادی را بیرون داده اند. اساتید برجسته ای دارند و بحمدالله فارغ التحصیلانمان در تمام کشور مشغول کار هستند، یعنی ضعیف ترین فارغ التحصیل ما ،معلم نمونه شهر خودش شده است.

*چگونه اعتماد ایشان در این زمینه، به شما جلب شد؟در این باره چه اقداماتی انجام دادید؟

در عمل خودمان را اثبات کردیم. در ابتدا جواب دهی کار علمی ما را، در حد استادی دیده بودند و نه مدیریت یک دانشگاه. ابداً کار ساده ای نبود. اوایل می خندیدند و می گفتند: دو تا جاری یا مادر شوهر و عروس در یک خانه با هم نمی سازند، شما چطور می خواهید این همه زن را در یک جا جمع کنید؟ با این همه ما این کار را به گونه ای انجام دادیم که همان علاقه ای که بین من و حاج آقا بود، بین ما و اساتید و کارمندان پردیس خواهران هم هست. واقعاً همدیگر را دوست داریم و در جریان رحلت حاج آقا، همه اینها انگار پدرشان را از دست داده بودند. واقعاً نسبت به من احساس مادری و استادی دارند. این ارتباط بین ما، کارمندان و اساتید به وضوح وجود دارد. واقعاً  به ما علاقه دارند و در هیچ جا ما را تنها نگذاشته اند.

*واحد برادران با چه اهدافی وچگونه تاسیس تأسیس شد؟

حاج آقا همیشه دراین باره، بحث ها را به خانه می آوردند. گاهی شوخی می کنم و می گویم: من مادر همه کسانی که در آنجا تحصیل کرده اند و می کنند و الحمدلله بسیاری از آنها در سطوح بالا مشغول به کارند، هستم!قاعدتا اطلاع دارید که ابتدا محل دانشگاه امام صادق، دانشگاه مدیریت بازرگانیِ زمان شاه بود و عده کمی درآن مشغول تحصیل در آنجا بودند.البته رژیم، هزینه های زیادی را صرف آنها می کرد. ظاهراً بعد از انقلاب،اینجا افتاده بود و پس از مدتی با دوستان و آشنایان -و به قول خود حاج آقا با آبروی ریش سفید ایشان- این محل را گرفتند و شروع به برنامه ریزی کردند؛ هیئت امناء تشکیل دادند و تا به حال زیر نظر رهبر معظم انقلاب «حفظه الله» به کار خود ادامه می دهند.

*هدفشان چه بود؟

ایشان اساساً کارهای فرهنگی می کردند. مسجد جلیلی اسمش مسجد بود، ولی در حقیقت یک پایگاه بود و غیر از کارهای سیاسی، فرهنگ سازی انجام می شد.

*یعنی به این نتیجه رسیده بودند که ضرورت دارد مرکزی برای تربیت نیروهای فرهنگی ایجاد شود.اینطور نیست؟

حتی در مسجد جلیلی هم که بودند، کارشان فرهنگ سازی و تربیت نیرو بود. ایشان یک روحیه تربیتی و عقیدتی قوی داشتند. کار ایشان فقط درس دادن نبود، انسان سازی به تمام معنا بود. ایشان هم خودشان در دوران طلبگی، زبان های عربی و انگلیسی را خوانده بودند و هم دیگران را تشویق می کردند و معتقد بودند یادگیری زبان لازم است. ایشان در تمام طول زندگی یک هدف داشتند و آن هم ساختن مردم بود.

وقتی از امام پرسیده بودند: شما با کدام نیرو می خواهید با شاه مبارزه کنید؟ ایشان فرمودند :سربازانم در قنداق ها هستند! حاج آقا هم شاگرد امام و متوجه بودند نیروهای انقلابی به مرور زمان پیر و فرسوده می شوند، کما اینکه شده اند، اینها کارهایشان را کرده و داده هایشان را داده اند، همیشه باید یک عده سرباز داشته باشیم. ایشان معتقد بودند باید نیروهایی را که به درد نظام می خورند تربیت کنیم. همیشه باید آینده و چشم انداز را دید. اگر این کار فقط برای یک مقطع باشد، تمام می شود، در حالی که اسلام برای همیشه هست. اسلام همیشه ادامه دارد، بنابراین همیشه سرباز و ایثارگر و از همه مهم تراندیشمند خوشفکر می خواهد. خودشان هم همین طور بودند. واقعاً بصیرت داشتند که چطورعمل کنیم که این راه ادامه داشته باشد.

*اشاره کوتاهی به علل پذیرش ریاست مجلس خبرگان کردید. لطفاً دراین باره توضیح بیشتری بفرمایید؟

طبق معمول بنا به حکم وظیفه پذیرفتند. حتی در جریان نخست وزیری هم همین طور بود. اگر خاطراتشان را بخوانید، ایشان واقعاً نمی خواستند نخست وزیر شوند. خیلی دوست داشتند صرفاً کارهای فرهنگی کنند. حتی کسانی هم که خط فکری حاج آقا را قبول نداشتند، این را بارها به خود ما می گفتند: کاری که شما کردید، بهترین کار بود. من هم همین کار را کرده ام. ایشان از تمام برنامه هایی که سر و صدا داشت و می شد راحت تر ازآنها عبور کرد، می گذشتند تا به این کار اصلی برسند. الان به من هم می گویند: چرا در این سن و موقعیت کار می کنید؟ ایشان همان موقع هم می گفتند: اگر مرا آزاد بگذارند، هیچ کاری را به اندازه کار فرهنگی دوست ندارم و به من هم می گفتند: بالاترین کاری که می کنید و برایتان می ماند، کار فرهنگ سازی است، وگرنه در کارهای سیاسی «هر کسی چند روزه نوبت اوست»(1) پست و مقام چند روزی هست و هر قدر هم خوب باشید، دوره دارد و شما را عوض می کنند، ولی کار فرهنگی برای همیشه ماندنی است. شاید به همین دلیل بود که خودم و بچه ها از تمام چیزهایی که به نظر مردم لذت است، چشم پوشیدیم و داریم این کار را انجام می دهیم. فشار کار روی همه ما زیاد است، ولی ما عشق می ورزیم و هر کدام از این بچه ها که به ثمر می رسند، واقعاً انگار دریچه هایی به دنیای ما باز می شود. در قضیه نخست وزیری هم وقتی گفتند: باید شما به عهده بگیرید، این کار را کردند و وقتی هم گفتند: باید استعفا بدهید، بدون لحظه ای تردید و مکث این کار را کردند.

*مثل مجلس خبرگان؟

بله، خبرگان هم برایشان همین حکم را داشت. در آنجا هم به ایشان گفتند: شما بزرگ تر هستید، تجربه بیشتری دارید، سابقه کاری شما بیشتر است و باید در خبرگان چنین کسانی باشند. اگر به خودشان بود، واقعاً قبول نمی کردند، ولی به رغم میل خودشان پذیرفتند. اگر یادتان باشد تا لحظه آخرهم تعارف کردند که اگر کسان دیگری این مسئولیت را قبول می کنند، علاقه ندارم بپذیرم، ولی وقتی گفتند: وظیفه است، این کار را انجام دادند و واقعاً هم پای این وظیفه ایستادند و حتی با وجود بیماری سختی که ناچار بودند با ویلچر به خبرگان بروند، این کار را انجام دادند. بخش اعظم بیماری های ایشان در اثر فشارهای روحی بود. ایشان وقتی شرایط دشوار چند سال قبل پیش آمد، واقعاً برای رهبری سینه سپر کردند. هر جا وظیفه حکم می کرد، ایشان انگار مریض نبودند و دو باره جان می گرفتند و همواره پشتیبان امام و رهبری بودند.

*از دوران بستری شدن آخرشان هم خاطراتی را بیان بفرمایید؟این سکته آخر چطور رخ داد وایام نقاهت ایشان تارحلت،چطور سپری شدند؟

ایشان بعد از اینکه از مراسم سالگرد ارتحال حضرت امام به منزل برگشتند، حالشان بد شد. اتفاقاً جمعیت زیاد بود و ما با هم، با یک ماشین به مراسم رفتیم. در آنجا جدا شدیم و موقع برگشتن همدیگر را گم کردیم و راننده ایشان مرا پیدا نکرد! ایشان از اینکه مرا پیدا نکرده بودند، بسیار ناراحت می شوند ـ که هر وقت یادم می آید خیلی دلم می سوزد ـ و به منزل برمی گردند. من مدتی در مرقد امام «رحمه الله علیه» منتظر ماندم تا حاج آقا بیایند، ولی بالاخره همراه با یکی از دوستان برگشتم. به منزل آمدم و به ایشان عرض کردم: خیلی از وقت ناهارتان گذشته است، ناهار بیاورم؟ گفتند: اول نماز!حرف اول را در زندگی ایشان،«نماز» می زد. شاید رستگاری ایشان در همین بود که به نماز اول وقت فوق العاده اهمیت می دادند. بعد از فوت حاج آقا بیشتر به این حرف رسیدم که واقعاً اول نماز، چون شاید اگر ناهار می خوردند به نماز نمی رسیدند، ولی تا آخرین لحظه نمازشان ترک نشد.

وقتی افراد را برای عمل جراحی بیهوش می کنند، معمولاً همان چیزی را تکرار می کنند که بیش از همه با آن انس دارند. آن چیزی را که ملکه ذهن انسان است، در خواب یا بیهوشی تکرار می کند.دراین اواخر، حاج آقا به خاطر قرص های قلبی که می خوردند، یک مقدار خوابشان بیشتر شده بود. کاملاً معلوم بود خواب هستند، اما در خواب، شروع به نماز خواندن می کردند. بعد از خواب می پریدند و پهلو به پهلو و جا به جا می شدند و دو باره که خوابشان می برد، در خواب بقیه نماز را می خواندند! شاعر می گوید: «خوشا آنان که دائم در نمازند».(2) و ایشانواقعاً دائماً در حال نماز بود.

این نکته ای است که خیلی ها نمی دانستند. می دانم که راضی نبودند دردوران حیاتشان این را بگویم ،لذا  بعد از رحلتشان می گویم. وقتی حالشان بد شد و به حالت کما رفتند، تعالی، آرامش و نورانیت را می شد هر روز بیش از پیش، در صورت ایشان مشاهده کرد. ذره ای نگرانی و اضطراب در چهره ایشان دیده نمی شد. پرستارانی که از ایشان مراقبت می کردند، می گفتند: ایشان دائماً دارد ذکر می گوید! کسانی که اهل معنا هستند، متوجه می شدند، می گفتند حاج آقا نماز می خواندند، یعنی ملکه ذهنی ایشان نماز بود. در اوایل که ایشان رابه بیمارستان برده بودند، افراد زیادی خواب دیده بودند که حاج آقا می گویند: تنها ناراحتی ام این است که وقت اذان را نمی فهمم! که از آن به بعد، وقت اذان رادیو را می آوردند و کنار گوش ایشان می گذاشتند. ایشان انس عجیبی با نماز داشتند و هیچ امری را بر آن مقدم نمی داشتند. همیشه تأکیدشان روی نماز بود. در مسافرت ها مراقبت داشتند پروازشان کی باشد که به نماز اول وقتشان لطمه ای نخورد. یعنی محور اصلی زندگی ایشان نماز بود و در تمام طول مدتی که در کما بودند اهل معنا می گفتند نماز می خواندند. ایشان حقیقتاً «دائم در نماز بودند» و کسی که در این حالت است، همه جا خدا را حاضر و ناظر می بیند. هر جایی می رفتند و هر کاری که می کردند متوجه بودند خدا مواظب است و می بیند و اگر این نکته را در زندگی مد نظر داشته باشیم، در حرف ها و رفتارهایمان و هر چه می کنیم، به خاطر رضای خداست. همیشه هم می گفتند: دعا کنید خدا ما و بچه هایمان را عاقبت به خیر کند. خیلی ها می آمدند و می گفتند: ما را دعا کنید و چیزی یادمان بدهید و ایشان همیشه می گفتند: برای هم دعا کنید که عاقبت به خیر شوید.

لابد شنیده ایدحضرت امام فرمودند: به آقای مهدوی ارادت داشتم و دارم و خواهم داشت. داشتم و دارم زیاد اسباب شگفتی نیست، ولی آینده کسی را ،آن هم شخصی مثل امام تضمین کنند، این خیلی امر مهمی است. امام شخصیتی است که همین طوری حرفی را نمی زند و همه حرف هایش حساب شده است، چگونه این طور اطمینان داشتند که عاقبت آقای مهدوی هم به خیر است؟ عده ای بودند که زود شهید شدند و باز عاقبت به خیری شان قابل پیش بینی بود. آقای مهدوی 30 سال در فراز و نشیب های زندگی سیاسی ـ و نه زندگی منزوی و زاهدانه ـ باشد و ذره ای انحراف پیدا نکند، معلوم است عاقبت به خیر شده است و به نظر من امام بسیار دقیق و روشن این را درک کرده بودند. هیچ وقت هم حاج آقا جوری حرف نزدند که :من مورد توجه امام هست! حتی مخالفان ایشان هم می گفتند: ایشان چشم و امین امام است و انصافاً حاج آقا هم این امانت را خوب نگه داشتند.

*پس از ایشان، روزگار بر شما چگونه می گذرد؟

خیلی سخت! وقتی برای بازدید خدمت رهبرمعظم انقلاب رفتیم، فرمودند: اگر آقای مهدوی را دوست دارید، راه ایشان را بهتر و بیشتر ادامه بدهید. الان من و بچه ها،واقعاً داریم دو برابر کار می کنیم. در دانشگاه کانه هیچ اتفاقی نیفتاده است و اگر بخواهند در باره حاج آقا حرفی بزنند، اجازه نمی دهم جلوی من در این باره صحبت کنند، چون واقعاً منقلب می شوم، ولی به محض اینکه به خانه می روم، خیلی فشار رویم زیاد است. موقع کار، پایان نامه ها، برنامه ریزی ها، کارهای پژوهشی و دیگرکارها، سنگین هستند، ولی برایم مهم نیست و انجام می دهم. در مورد کارهای دانشگاه انگار هیچ اتفاقی نیفتاده است، اما غیر از کار، هر وقت فرصت پیدا می کنم به ایشان فکر کنم، خیلی منقلب می شوم. بچه های هم همین طورند. جلوی روی من حرفی نمی زنند، اما جای خالی حاج آقا، در زندگی همه ما خیلی محسوس است. بیشتر هم از جنبه دلگرمی و پشتیبانی روحی است، والا کارها دارد روال عادی خود را طی می کند. لطف، محبت و صبر ایشان برای همه دلگرمی بود. خداوند هر کسی را که فرزندی دارد به او ببخشد. جاهایی که برای بازدید همراه آقاسعید می رفتیم، همه می گفتند: چقدر صدا و شکل ایشان مثل حاج آقاست و هر چه هم می گذرد بیشتر شبیه حاج آقا می شود. نگران کارها و برنامه های دانشگاه نیستم، چون همه وقف کار شده ایم. فقط از اینکه چنین شخصیتی را از دست دادیم دلم می سوزد.

*به عنوان واپسین سوال،رمز موفقیت خودتان را در زندگی با ایشان در چه می دانید؟

به نظرمن،عشق حرف اول را در زندگی می زند، چه در خانواده، چه دردرس و چه در کار. اینجا به کارمندان و اساتید می گویم: اولین حرفِ هر کاری را عشق می زند. نصف مشکلات عامه مردم این است که همه کارها را به اجبار و الزام می کنند که مثلاً این کار را بکند و حقوقی بگیرد. درس می دهد، برای اینکه شغلش معلمی است، ولی اگر عشق به کار داشته باشید، کار برایتان لذت دارد. یک مقاله می نویسید کیف می کنید. یک کتاب می نویسید، عشق می کنید. با اینها زندگی می کنید. عشق و انگیزه، مخصوصاً در جوانان ما از بین رفته است. وقتی عشق نباشد، انگیزه هم نیست. چیزی که انسان را حرکت می دهد عشق و انگیزه است و اول از همه باید عشق را ایجاد کرد. کسانی در زندگی موفق می شوند که به کاری که در دستشان است عشق بورزند. کسانی مثل ما که چنین ضایعه ای برایشان پیش آمده است، چیزی که زنده نگهشان می دارد عشق به هدف و اراده است. فکر می کنم رمز موفقیت افراد در درجه اول، اخلاص در عمل و عشق است که انگیزه را ایجاد می کند و لذا چه در خانه باشد، چه در زندان، چه در مسافرت و... عشق به خاطر خدا به او حرکت می دهد. برای ما هم همین طور بود. چون او را یک مرد الهی می دانستم، خودش و راهش را قبول داشتم و از او پیروی می کردم. چیزی که به من خیلی صدمه می زند همین است که دیگر ایشان را نمی بینم. این مرا خیلی اذیت می کند. هنوز وقتی تصویرشان را نشان می دهند، سخنرانی هایشان را می گذارند، باور نمی کنم ایشان رفته اند! دیشب شبکه قرآن درس های اخلاق ایشان را نشان می داد و هنوز باور نمی کنم ایشان دیگر نیستند. حتی نوه هایم می گویند: دائماً خیال می کنیم تمام می شود و پدر برمی گردند. همه این طور فکر می کنند. هیچ کس فکر نمی کند زندگی ایشان تمام شده است. بنابراین اگر عشق و انگیزه الهی بود و اهداف اصلی مشخص بودند، دیگر ایثار و از خود گذشتگی حرف اول را می زند که همه رنج ها را برای رسیدن به هدف ـ که ان شاءالله رضای خداست ـ به جان بخرید. نیت باید فقط رضای خدا باشد، والا نه پست، نه مقام و نه هیچ چیز دیگری نمی تواند درد انسان را درمان کند. خدا باید از انسان راضی باشد که وقتی خدا راضی بود انسان هم دنیا را دارد، هم آخرت را.

و عاقبت به خیری یعنی همین: « ارْجِعِی إِلَى رَبِّکِ رَاضِیَةً مَّرْضِیَّةً، فَادْخُلِی فِی عِبَادِی،وَ ادْخُلی‏ جَنَّتی‏» (3)

پی نوشت ها:

سعدی

باباطاهر عریان

سوره والفجر/ 28 تا 30

 
به اشتراک بگذارید:
برچسب‎ها : همسران مقامات

نظر شما:

security code